Lịch sử nghề đan cói Nga Sơn và sự vươn mình ra thế giới

Vùng đất Nga Sơn (Thanh Hóa) không chỉ được biết đến qua truyền thuyết Từ Thức gặp tiên mà còn nổi danh với nghề trồng và đan cói truyền thống. Trải qua hàng trăm năm lịch sử với bao thăng trầm, nghề đan cói Nga Sơn không những không bị mai một mà còn vươn mình mạnh mẽ, đưa những sản phẩm thủ công mỹ nghệ đậm đà bản sắc Việt Nam đi chinh phục thị trường thế giới.

1. Nguồn gốc và những bước đi đầu tiên

Nghề cói ở Nga Sơn có lịch sử phát triển hơn 150 năm. Nga Sơn vốn là một vùng đất bồi phù sa, mang tính chất chua mặn do nằm giáp biển. Đặc điểm thổ nhưỡng và khí hậu nơi đây vô tình lại tạo ra một môi trường sống lý tưởng cho cây cói – một loại cây ưa mặn. Ban đầu, cây cói mọc hoang dại. Người dân địa phương đã biết tận dụng loài cây này, cắt về phơi khô để đan thành những vật dụng đơn giản phục vụ sinh hoạt hàng ngày như túi, giỏ hay chiếu thô.

Cùng với thời gian, kỹ thuật trồng cói, thu hoạch và đặc biệt là kỹ thuật chẻ cói, dệt chiếu ngày càng được hoàn thiện. Cói Nga Sơn nổi tiếng bởi sợi nhỏ, mềm, dai và có độ bóng óng ả đặc trưng mà hiếm vùng nào có được. Danh tiếng “Chiếu Nga Sơn” dần vang xa, trở thành một cống phẩm quý giá và là mặt hàng được ưa chuộng khắp các tỉnh thành trong cả nước thời bấy giờ.

2. Những nốt thăng trầm trong lịch sử phát triển

Thời kỳ huy hoàng nhất của nghề cói Nga Sơn là vào những năm 60-70 của thế kỷ XX. Lúc này, diện tích trồng cói được mở rộng tối đa. Các Hợp tác xã dệt chiếu ra đời, thu hút hàng chục ngàn lao động. Chiếu cói Nga Sơn không chỉ cung cấp cho thị trường nội địa mà còn bắt đầu xuất khẩu sang các nước Đông Âu, mang lại nguồn thu ngoại tệ đáng kể cho địa phương.

Tuy nhiên, bước vào thời kỳ Đổi Mới và sự sụp đổ của khối Đông Âu, nghề cói Nga Sơn rơi vào cuộc khủng hoảng trầm trọng. Mất thị trường xuất khẩu, trong nước lại phải cạnh tranh gay gắt với các loại chiếu nhựa, nệm mút công nghiệp giá rẻ và tiện dụng hơn. Nhiều gia đình phải ngậm ngùi phá bỏ đầm cói, bỏ nghề truyền thống để tìm sinh kế khác. Làng nghề đứng trước nguy cơ mai một.

3. Sự chuyển mình vĩ đại: Đa dạng hóa sản phẩm

Đứng trước bờ vực suy thoái, những nghệ nhân tâm huyết với nghề đã không chịu đầu hàng. Họ nhận ra rằng, nếu chỉ sản xuất mỗi chiếu cói truyền thống thì sẽ không thể tồn tại. Quá trình đổi mới tư duy bắt đầu.

Người thợ Nga Sơn bắt đầu học hỏi, áp dụng máy móc vào một số công đoạn để tăng năng suất. Quan trọng hơn, họ đã chuyển hướng từ sản xuất vật dụng sinh hoạt sang sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ. Cây cói được kết hợp với các vật liệu khác như bèo tây, mây, tre, bẹ ngô, vải… Dưới bàn tay tài hoa và khối óc sáng tạo, hàng loạt sản phẩm mới ra đời: túi xách thời trang, mũ cói, làn, giỏ đựng đồ, thảm trải sàn, hộp trang sức, rèm cửa…

Các sản phẩm này không chỉ đáp ứng được công năng sử dụng mà còn mang giá trị thẩm mỹ cao, phù hợp với xu hướng tiêu dùng “xanh”, thân thiện với môi trường của xã hội hiện đại.

4. Vươn mình ra biển lớn: Khẳng định vị thế trên trường quốc tế

Nhờ sự chuyển mình đúng đắn, nghề đan cói Nga Sơn đã thực sự hồi sinh và bứt phá. Các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất tại địa phương đã chủ động tìm kiếm thị trường, tham gia các hội chợ triển lãm quốc tế để giới thiệu sản phẩm. Những chiếc túi cói, giỏ cói mộc mạc nhưng tinh tế của Nga Sơn đã nhanh chóng lọt vào “mắt xanh” của các đối tác nước ngoài.

Đến nay, sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ cói Nga Sơn đã được xuất khẩu đi hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, trong đó có những thị trường vô cùng khó tính và đòi hỏi khắt khe về chất lượng, kiểu dáng như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước Liên minh Châu Âu (EU).

Sự vươn mình ra thế giới không chỉ mang lại giá trị kinh tế to lớn, giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động địa phương mà còn là niềm tự hào dân tộc. Mỗi sản phẩm cói xuất ngoại giống như một vị đại sứ văn hóa, mang theo câu chuyện về một làng nghề truyền thống, về sự cần cù, khéo léo và tài hoa của con người Việt Nam đến với bạn bè quốc tế.

Kết luận

Từ những thân cói mọc hoang nơi bãi bồi ven biển, trải qua bao biến cố lịch sử, nghề đan cói Nga Sơn đã chứng minh được sức sống mãnh liệt. Hành trình từ chiếc chiếu cói truyền thống đến những món đồ thời trang sành điệu trên thị trường quốc tế là minh chứng rõ nét cho sự sáng tạo không ngừng và khát vọng vươn lên của người dân nơi đây. Nghề đan cói Nga Sơn chắc chắn sẽ còn tiếp tục phát triển, giữ gìn hồn cốt quê hương và khẳng định vị thế vững chắc trên bản đồ thủ công mỹ nghệ thế giới.