Khái quát về vùng biển Nga Sơn
Khi nhắc đến huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa, nhiều người thường liên tưởng ngay đến sự tích Mai An Tiêm với quả dưa hấu đỏ, Động Từ Thức bồng lai tiên cảnh hay những cánh đồng cói bạt ngàn dệt nên thương hiệu chiếu Nga Sơn nổi tiếng. Tuy nhiên, Nga Sơn còn có một dải bờ biển dài với những làng chài trù phú như Nga Thủy, Nga Tân, Nga Tiến. Nơi đây, những người dân chài quanh năm bám biển, đối mặt với sóng to gió lớn để mưu sinh. Từ trong môi trường sống khắc nghiệt và đặc thù ấy, một hệ thống văn hóa tín ngưỡng tại các làng chài ven biển Nga Sơn đã hình thành, phát triển và được gìn giữ qua nhiều thế hệ, tạo nên một bức tranh văn hóa tâm linh vô cùng đặc sắc và phong phú.
Văn hóa tín ngưỡng của cư dân ven biển Nga Sơn là sự kết tinh của niềm tin, sự tôn kính đối với các thế lực tự nhiên siêu nhiên, nhằm cầu mong sự bình an, che chở trong mỗi chuyến ra khơi và ước vọng về một cuộc sống no đủ, tôm cá đầy khoang.
Tín ngưỡng thờ Cá Ông (Lễ hội Cầu Ngư) – Nét đặc trưng của cư dân miền biển
Giống như hầu hết các cộng đồng ngư dân dọc chiều dài đất nước, tín ngưỡng quan trọng bậc nhất và in đậm dấu ấn nhất trong đời sống tâm linh của người dân các làng chài Nga Sơn chính là tục thờ Cá Ông (cá Voi). Trong tâm thức của ngư dân, Cá Ông không chỉ là một loài cá khổng lồ hiền lành mà là một vị thần biển linh thiêng – Nam Hải Đại Tướng Quân. Vị thần này thường xuyên xuất hiện giữa những cơn bão tố, dùng thân mình che chắn cho thuyền bè, cứu giúp những ngư dân gặp nạn trên biển.
Khi có Cá Ông “lụy” (chết) dạt vào bờ biển Nga Sơn, cả làng chài sẽ tổ chức tang lễ vô cùng trang trọng, không khác gì tang lễ của một vị trưởng bối đáng kính trong làng. Người đầu tiên phát hiện ra Cá Ông sẽ được coi là “con trưởng”, phải chịu tang và thực hiện các nghi thức cúng tế. Xương Cá Ông sau đó được đem vào thờ tại Lăng Ông hoặc đình làng.
Hàng năm, Lễ hội Cầu Ngư (hay lễ hội Nghinh Ông) được tổ chức quy mô lớn tại các làng chài. Đây là dịp để ngư dân bày tỏ lòng biết ơn đối với Nam Hải Đại Tướng Quân, cầu mong thần biển tiếp tục phù hộ cho mưa thuận gió hòa, sóng yên biển lặng, những chuyến vươn khơi gặp nhiều may mắn, tôm cá đầy bưng. Lễ hội thường bao gồm các nghi thức rước kiệu hoành tráng trên biển và trên bờ, tế lễ trang nghiêm, cùng với đó là phần hội rộn ràng với các trò chơi dân gian như đua thuyền, kéo co, thi đan lưới… thể hiện tinh thần đoàn kết và sức mạnh của cộng đồng ngư dân.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Thoải và các vị thần linh sông nước
Bên cạnh tín ngưỡng thờ Cá Ông, văn hóa tín ngưỡng tại các làng chài ven biển Nga Sơn còn gắn liền với tục thờ Mẫu Thoải (Mẫu Nước) – một trong tứ bất tử của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Mẫu Thoải cai quản vùng sông nước, biển cả, là vị nữ thần hiền hòa, chở che cho cuộc sống của cư dân ven biển.
Tại các cửa sông, ven đê biển Nga Sơn, người dân thường lập các đền, miếu nhỏ để thờ Mẫu Thoải và các vị thần linh sông nước khác (như Thủy Tề, Hà Bá). Trước mỗi chuyến đi biển dài ngày, hoặc vào các ngày rằm, mùng một, vợ con ở nhà thường sắm sửa lễ vật ra đền cúng vái, thành tâm cầu nguyện Mẫu ban cho sóng yên biển lặng, che chở cho người thân ngoài khơi xa được bình an trở về. Niềm tin vào quyền năng của Mẫu chính là điểm tựa tinh thần vững chắc, giúp những người vợ, người mẹ xua tan đi nỗi âu lo, phấp phỏng khi người đàn ông trụ cột của gia đình đang đương đầu với đại dương mênh mông.
Đình làng ven biển – Trung tâm sinh hoạt văn hóa tín linh
Đình làng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống của các làng chài Nga Sơn. Không chỉ là nơi thờ cúng Thành Hoàng làng (những người có công khai hoang, lập ấp, truyền nghề cho dân), đình làng còn là nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng, là trung tâm hội tụ các giá trị văn hóa tín ngưỡng. Kiến trúc đình làng ven biển thường được xây dựng kiên cố, hướng ra biển lớn, với các họa tiết trang trí mang đậm hơi thở của đại dương như rồng phượng, sóng nước, tôm cá.
Mỗi dịp lễ Tết, hay ngày giỗ Thành Hoàng, cả làng lại tề tựu về đình làng. Cỗ cúng Thành Hoàng không thể thiếu những sản vật từ biển cả, thành quả lao động nhọc nhằn của ngư dân. Đình làng là nơi gắn kết tình làng nghĩa xóm, nơi mọi người cùng chia sẻ những kinh nghiệm đi biển, động viên nhau vượt qua khó khăn, và cùng chung tay gìn giữ những phong tục tập quán tốt đẹp của quê hương.
Hò biển và những nghi lễ tâm linh trước khi ra khơi
Văn hóa tín ngưỡng không chỉ hiện diện trong các đền to miếu lớn mà còn thấm đẫm trong những thói quen, tập tục hàng ngày. Trước khi thuyền nhổ neo, ngư dân Nga Sơn có những nghi lễ cúng bái rất cẩn thận ngay trên mũi thuyền, dâng hương hoa, rượu thịt để xin phép các vị thần linh biển cả cho thuyền được xuất hành suôn sẻ. Có những điều kiêng kỵ được truyền từ đời này sang đời khác, như không nói gở, không cãi vã trước lúc ra khơi, thể hiện sự kính trọng tuyệt đối với sự khắc nghiệt và linh thiêng của biển cả.
Cùng với đó, những điệu hò biển, điệu múa siêu (múa dâng bông, dâng rượu) trong các dịp lễ hội cũng là một phần không thể thiếu. Những câu hò vừa nhịp nhàng, vừa mạnh mẽ không chỉ giúp ngư dân vơi đi sự mệt nhọc khi kéo lưới mà còn gửi gắm những lời cầu nguyện thiết tha đến các đấng siêu nhiên.
Kết luận
Tìm hiểu văn hóa tín ngưỡng tại các làng chài ven biển Nga Sơn, ta mới thấy hết được chiều sâu tâm hồn và sức sống mãnh liệt của những con người ăn sóng nói gió. Tín ngưỡng đối với họ không phải là sự mê tín mù quáng, mà là điểm tựa tâm lý vững chắc, là sợi dây vô hình gắn kết cộng đồng, giúp họ có đủ can đảm để vượt qua giông bão, bám biển giữ làng. Việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tín ngưỡng tốt đẹp này không chỉ là bảo vệ một di sản tinh thần quý giá của quê hương Nga Sơn, mà còn góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa biển đảo của dân tộc Việt Nam.
Để lại một bình luận