Giới thiệu chung về cây cói và vùng đất Nga Sơn
Nga Sơn, một huyện ven biển thuộc tỉnh Thanh Hóa, từ lâu đã nổi tiếng với nghề trồng cói và dệt chiếu. Biểu tượng “Chiếu cói Nga Sơn” không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là một phần di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc. Để có được những lá chiếu bền, đẹp, mượt mà, kỹ thuật trồng và thu hoạch cây cói tại vùng chiêm trũng Nga Sơn đóng vai trò vô cùng quan trọng. Vùng đất bùn lầy, nhiễm mặn nơi đây lại chính là môi trường lý tưởng nhất để cây cói sinh trưởng và phát triển, mang lại chất lượng sợi cói vượt trội so với các vùng khác.
Điều kiện tự nhiên phù hợp cho sự sinh trưởng của cây cói
Cây cói (tên khoa học là Cyperus tegetiformis) là loài cây ưa nước, đặc biệt phát triển mạnh ở những vùng đất chua mặn, sình lầy ven biển. Vùng chiêm trũng Nga Sơn đáp ứng hoàn hảo các điều kiện sinh thái này. Đất đai ở đây giàu phù sa do các con sông lớn bồi đắp, kết hợp với độ mặn từ nước biển xâm nhập, tạo ra cấu trúc đất sét bùn giàu dinh dưỡng. Hơn nữa, khí hậu nhiệt đới gió mùa, với lượng mưa dồi dào, đảm bảo cung cấp đủ lượng nước cần thiết cho cây cói trong suốt chu kỳ phát triển. Sự kết hợp giữa thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù chính là bí quyết giúp cây cói Nga Sơn có thân tròn, nhỏ, dai và óng mượt.
Kỹ thuật chuẩn bị đất và chọn giống cói
Quy trình làm đất
Làm đất là khâu đầu tiên và mang tính quyết định trong kỹ thuật trồng cói. Đất trồng cói phải được cày bừa kỹ, nhuyễn thành bùn nhưng vẫn phải giữ được độ kết dính. Người nông dân Nga Sơn thường tiến hành làm đất vào cuối mùa đông hoặc đầu mùa xuân. Ruộng cói cần được san phẳng để đảm bảo mực nước ngập đều, thường duy trì ở mức 3-5 cm. Xung quanh ruộng phải có hệ thống mương máng tưới tiêu hợp lý để điều tiết nước, đặc biệt là vào những mùa mưa bão để tránh ngập úng quá sâu, hoặc vào mùa khô hạn để dẫn nước vào kịp thời.
Lựa chọn giống cói
Hiện nay, ở Nga Sơn phổ biến hai loại giống cói là cói hoa nâu và cói hoa trắng. Tuy nhiên, cói hoa nâu thường được ưa chuộng hơn vì thân dài, dai và chắc, rất thích hợp để dệt các loại chiếu chất lượng cao. Khác với nhiều loại cây trồng khác được gieo từ hạt, cây cói được nhân giống chủ yếu bằng phương pháp tách mầm từ gốc cây mẹ (tách chồi). Nông dân sẽ chọn những khóm cói khỏe mạnh, không sâu bệnh từ vụ trước, tiến hành cắt bớt phần ngọn và rễ già, sau đó tách thành từng cụm nhỏ gồm 3-4 nhánh để đem cấy.
Kỹ thuật cấy và chăm sóc cây cói
Kỹ thuật cấy cói
Thời vụ cấy cói thường bắt đầu từ tháng 2 đến tháng 3 âm lịch. Khoảng cách cấy phụ thuộc vào độ màu mỡ của đất, thông thường mỗi khóm cách nhau khoảng 20-25 cm. Khi cấy, người nông dân cắm sâu gốc cói xuống bùn khoảng 3-4 cm để đảm bảo cây đứng vững và dễ dàng bén rễ. Việc cấy thẳng hàng không chỉ giúp ruộng cói nhận đủ ánh sáng mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc chăm sóc và thu hoạch sau này.
Chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh
Cây cói phát triển rất nhanh và cần lượng dinh dưỡng lớn. Việc bón phân chủ yếu sử dụng phân chuồng ủ hoai mục, kết hợp với phân NPK ở các giai đoạn cây bén rễ và phát triển thân. Đặc biệt, việc điều tiết nước là khâu then chốt: lúc cấy cần giữ nước nông, khi cây đẻ nhánh cần tăng mực nước, và trước khi thu hoạch khoảng một tháng cần rút bớt nước để thân cói đanh lại, cứng cáp hơn.
Sâu bệnh hại cói phổ biến nhất là sâu đục thân, rầy nâu và bệnh thối rễ. Nông dân Nga Sơn ưu tiên áp dụng các biện pháp phòng trừ sinh học, thường xuyên dọn sạch cỏ dại và lá úa để tạo độ thông thoáng. Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật chỉ được thực hiện khi có dịch bệnh lớn và tuân thủ nghiêm ngặt thời gian cách ly để đảm bảo sợi cói an toàn cho người sử dụng chiếu.
Quy trình thu hoạch và sơ chế sợi cói
Thu hoạch đúng thời điểm
Một năm, cói Nga Sơn được thu hoạch hai vụ chính: vụ chiêm (tháng 5-6) và vụ mùa (tháng 10-11). Thời điểm thu hoạch lý tưởng là khi hoa cói đã tàn, thân cây ngả sang màu xanh vàng, đạt độ cứng và dai cao nhất. Người thợ gặt sử dụng những lưỡi liềm sắc bén, cắt sát gốc cói. Kỹ thuật cắt đòi hỏi sự khéo léo để thân cói không bị dập nát, đồng thời không làm tổn thương bộ rễ, để cây có thể tiếp tục nảy mầm cho vụ sau.
Sơ chế và phơi sấy
Ngay sau khi gặt, cói được giũ sạch cỏ dại và những cọng ngắn, hỏng. Công đoạn tiếp theo là chẻ cói. Đây là một công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, thường được làm bằng máy chẻ cói bán thủ công. Mỗi thân cói được chẻ làm hai. Sau khi chẻ, cói được đem phơi dưới nắng gắt. Nắng Nga Sơn vào mùa hè vô cùng gay gắt, là điều kiện tuyệt vời để cói nhanh khô, giữ được màu trắng xanh tự nhiên và không bị nấm mốc. Cói thường được phơi từ 2-3 nắng cho đến khi sợi đanh lại, cuộn thành từng bó lớn và cất trữ nơi khô ráo, chuẩn bị cho quá trình nhuộm màu và dệt chiếu.
Kết luận
Kỹ thuật trồng và thu hoạch cây cói tại vùng chiêm trũng Nga Sơn là một quy trình kết hợp hài hòa giữa điều kiện tự nhiên ưu đãi và kinh nghiệm dày dặn của người nông dân. Từ khâu làm đất, chọn giống, chăm sóc cho đến gặt, chẻ và phơi khô, mỗi công đoạn đều thấm đẫm mồ hôi và sự nhẫn nại. Chính quy trình canh tác tỉ mỉ này đã tạo ra nguồn nguyên liệu sợi cói chất lượng hảo hạng, làm nền tảng vững chắc cho danh tiếng của thương hiệu chiếu cói Nga Sơn bay xa khắp mọi miền đất nước.
Để lại một bình luận