“Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng / Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông”. Từ thuở ấu thơ, câu ca dao mộc mạc ấy đã hằn sâu vào tâm trí của biết bao thế hệ người Việt, khẳng định vị thế vững chắc của những sản phẩm thủ công truyền thống lừng danh khắp mọi miền đất nước. Trong đó, chiếc chiếu cói Nga Sơn (Thanh Hóa) không chỉ đơn thuần là một vật dụng quen thuộc trong mỗi nếp nhà, mà còn là một tác phẩm nghệ thuật, một chứng nhân lịch sử mang đậm hơi thở và hồn cốt của một vùng quê ven biển yên bình. Trải qua hàng trăm năm thăng trầm, nghề trồng cói và dệt chiếu ở Nga Sơn vẫn được những người nông dân chân lấm tay bùn cần mẫn gìn giữ, phát triển, trở thành một biểu tượng văn hóa đáng tự hào của xứ Thanh.
1. Vùng đất “thiên thời địa lợi” cho cây cói sinh sôi
Huyện Nga Sơn nằm ở cực Đông Bắc tỉnh Thanh Hóa, nơi dòng sông Hoạt hiền hòa đổ ra Vịnh Bắc Bộ. Địa hình ven biển với sự pha trộn giữa phù sa sông ngòi và nước mặn của biển cả đã tạo nên một vùng sinh thái nước lợ đặc thù. Ít có loài cây nào chịu đựng được cái mặn mòi, khắc nghiệt của vùng đất phèn mặn này tốt như cây cói. Dọc theo 8 xã vùng ven biển của huyện (như Nga Tân, Nga Thủy, Nga Tiến, Nga Thanh…), những cánh đồng cói bạt ngàn xanh mướt chạy dài tít tắp đến tận chân trời đã trở thành hình ảnh quen thuộc.
Đặc trưng thổ nhưỡng nơi đây đã ưu ái ban tặng cho cây cói Nga Sơn những phẩm chất mà không vùng nào có được. Sợi cói Nga Sơn nổi tiếng là thon nhỏ, sợi dài, dẻo dai và khi phơi khô có màu trắng xanh óng ả. Chính nhờ nguyên liệu thượng hạng này mà những chiếc chiếu khi dệt ra luôn có bề mặt mịn màng, nằm mùa hè thì mát rượi, mùa đông lại ấm áp, phảng phất hương thơm dịu nhẹ của đồng nội.
2. Hành trình gian nan từ cây cỏ vươn thành tấm chiếu đẹp
Để làm ra được một chiếc chiếu cói thành phẩm, người thợ phải trải qua một quy trình vô cùng vất vả, đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và tốn nhiều mồ hôi công sức.
Thu hoạch và chẻ cói
Một năm, cói thường được thu hoạch vào hai vụ chính: vụ chiêm (tháng 5-6 âm lịch) và vụ mùa (tháng 10 âm lịch). Vào những ngày mùa, cả vùng quê rộn rã tiếng cười nói. Dưới cái nắng chói chang của mùa hè, người nông dân ra đồng cắt cói từ tờ mờ sáng. Cói sau khi cắt phải được chẻ ngay khi còn tươi để sợi không bị gãy vụn. Công đoạn chẻ cói thường do những người phụ nữ khéo tay đảm nhận, thao tác thoăn thoắt, đều đặn để cho ra những sợi cói bằng nhau tăm tắp.
Phơi cói và nhuộm màu
Chẻ xong, cói được đem phơi dưới cái nắng gay gắt của miền Trung. Cói phải phơi được nắng to thì mới trắng, mới dẻo và không bị mốc. Những sợi cói vắt vẻo trên các bờ rào, trải thảm trên các khoảng sân rộng tạo nên một bức tranh quê rực rỡ. Đối với loại chiếu hoa, người thợ phải tiến hành nhuộm màu cói trước khi dệt. Phẩm màu (thường là đỏ, xanh, vàng) được đun sôi sùng sục, từng bó cói được nhúng vào ngập màu rồi vớt ra phơi khô lần nữa. Màu sắc phải tươi tắn, không bị phai mới đạt tiêu chuẩn.
3. Kỹ thuật dệt chiếu: Bản giao hưởng của những nhịp go
Nếu như khâu chuẩn bị nguyên liệu cần sự cần mẫn, thì khâu dệt chiếu lại đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và nghệ thuật của những người thợ. Để dệt trên khung cửi truyền thống, bắt buộc phải có hai người: một người ngồi vắt chân lên khung dập go (khung dệt), một người ngồi bên cạnh cầm chiếc vỉ chẻ cói lao (luồn) sợi cói qua những hàng đay.
Người lao cói phải đưa sợi thật nhanh và chuẩn xác, người dập go phải dập thật mạnh, thật đều tay thì mặt chiếu mới đanh, các sợi đay và sợi cói mới siết chặt vào nhau. Cứ thế, tiếng “lách cách, lách cách” của khung dập go vang lên đều đặn nhịp nhàng như một bản nhạc của làng quê. Để dệt được những chiếc chiếu hoa văn phức tạp như chiếu hình chữ Thọ, hình rồng phượng, hình hoa sen… người thợ dập go phải ghi nhớ công thức phối màu bằng trí nhớ, chọn từng sợi cói màu phù hợp cho mỗi nhịp dập. Đôi bàn tay của họ múa trên khung cửi như những nghệ nhân thực thụ.
4. Chiếu cói Nga Sơn ngày nay: Vươn mình ra thế giới
Đã từng có thời điểm, nghề làm chiếu truyền thống đứng trước bờ vực mai một do sự xuất hiện ồ ạt của các loại chiếu nhựa, chiếu trúc hay đệm mút công nghiệp với giá thành rẻ, mẫu mã đa dạng. Thế nhưng, người dân Nga Sơn không đành lòng nhìn cơ nghiệp của cha ông lụi tàn. Họ đã quyết tâm tìm tòi, đổi mới để cây cói quê hương vươn xa hơn.
Bên cạnh việc duy trì dệt các loại chiếu truyền thống cao cấp, các làng nghề tại Nga Sơn đã chuyển mình mạnh mẽ sang sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ từ cói. Bằng bàn tay tài hoa, những sợi cói đơn sơ nay được đan lát, chế tác thành vô vàn sản phẩm có tính thẩm mỹ và ứng dụng cao như: túi xách thời trang, mũ, giỏ đựng đồ, thảm lót sàn, khay đựng trà… Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, những sản phẩm thủ công tinh xảo này còn được xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và các nước Châu Âu, mang lại giá trị kinh tế lớn và tạo công ăn việc làm cho hàng ngàn lao động địa phương.
5. Trải nghiệm du lịch tại làng nghề chiếu cói Nga Sơn
Ngày nay, làng nghề cói Nga Sơn đang dần trở thành một điểm đến du lịch văn hóa thu hút du khách. Đến với vùng cói vào những ngày hè, bạn sẽ được thả mình vào không gian xanh mướt của những đồng cói vẫy gọi trong gió. Bước vào các xưởng dệt, bạn sẽ được tận mắt chứng kiến quy trình làm việc hăng say của các nghệ nhân, được ngửi mùi cói thơm nồng ngai ngái đặc trưng.
Đặc biệt, du khách còn có cơ hội ngồi thử vào khung cửi, tập lao cói, dập go để tự mình trải nghiệm sự vất vả và khéo léo của nghề dệt chiếu. Khi ra về, đừng quên ghé qua các phòng trưng bày để chọn mua cho mình và người thân những chiếc túi xách cói xinh xắn hay những chiếc mũ cói rộng vành làm kỷ niệm.
Tổng kết
Nghề dệt chiếu cói Nga Sơn không chỉ là kế sinh nhai mà còn là kết tinh của sự lao động sáng tạo, lòng yêu nghề và tinh thần gìn giữ di sản của cha ông. Dù thời đại có phát triển đến đâu, hình ảnh chiếc chiếu cói mộc mạc, thấm đẫm mồ hôi và hương thơm của nắng gió miền Trung vẫn sẽ luôn là một phần ký ức đẹp, một nét son chói lọi trong bức tranh văn hóa dân gian phong phú của đất nước.
Để lại một bình luận